کولی ها در خلیج فارس

بسیاری نام وحشت آبهای گرم را بر وی نهاده اند و چه بسیار القابی که نصیبش نکرده اند و چه بسیار مقالات و فیلم ها و داستانها که در باره اش باز گو ننموده اند و ننوشتند  .شاید هیچ گونه جانوری ز ۴۵۰میلیون سال پیش تا کنون این همه به دهان چاکی و انسان دری شهره نبوده و اینچنین در ادبیات داستانی و سینمایی و اذهان عمومی  جهان به اعدامی میراثی و ذهنی  محکوم نگردیده باشد . چه از آن دوران که به حکم  غریزه اش کیفر دادندش  و چه به این دوران که از برای  غریزه  انسان دو پا که به تناضع نسل و ... می انجامد قربانی می گردد . چه به آن دوران که گوشتش را به خورد سگ سانان می رفت و چه به این دوران که از صید ضمنی به صید هدف تبدیل گردیده . شکار و صید انگاه کمر به بنیان کنی  گونه ای قد علم می کنند که صورت صید از صیدی ضمنی به هدف تغییر یابد مانند امروز که نهنگها نیز با کوسه ماهیان هم سرنوشتند . به خاطر دارم تا ۵ سال پیش لا اقل در خلیج فارس کوسه از اقبال آنچنانی بر خوردار نبود و در حاشیه اخبار به سر می برد . نه صیدی هدف بود و نه وهمی رادر سواحل جنوب رواج داده بود . همانند علامتی پرسش گونه بود و هست .نهایتا ایران گردانی پرس و جو می کردند و سراغش را پی می گرفتند و زیستگاهش را جویا می شدند  و سوالاتی به صورت مشترک را ....که به آب بزنیم یا از ترسش از بیرون نظاره گر باشیم ! که آنهم از سر نبود مستندی در این باره بود و هست  و در پی مزه کردن گوشتش نیز نبودند. مانند امروز نبود آر .به دوره ای در حد فاصل بوشهر و بندر دیر در منطقه ای به نام راس المطاف که در زمره مناطق کوسه خیز ایران است گونه هایی از آنان را به چشم میدیدی که در پی شناورها روانند و گاها شناورها را به دنبال خود روانه می دیدند و همین ..اما امروز آنچنان نیست ...خود بندر نشینان نیز اذعان به کم شدنشان دارند . یا از سر سفره نان و یا از سر بغض ..که لا اقل دومی آنچنان عمومیت ندارد . سعی بر این دارم که تا آنجایی که توان و اطلاعاتم  اجازه دهد به خلیج فارس و گونه های کوسه ماهیان در آن بپردازم تا چه در نظر آید ......

می گویند از خطر ناکترین آبزیان خلیج فارس به شمار آید . شخصا بر این باور نیستم " این درست که گونه هایی از آنان چندین برابر انسانند اما به جهت آماری گونه هایی که به خطرناک بودن شهره اند در صد کمتری را تشکیل می دهند . شاید در مقام قیاس از میان ۱۵-۱۸ گونه ای که در خلیج فارس یافت می شوند کمتر از ۵ گونه به سوء پیشینه شهرت داشته باشند شاید بد نباشد به بخشی از مقاله جواد مهدوی روشن اشاره نمایم  و سپس  این امه را ادامه دهم . جواد مهدوی روشن می گوید : اكثر مردم تصور مي‌كنند كه همه كوسه‌ها مانند كوسه سفيد خطرناكند و يا اين كه كوسه حيوان بزرگ و درنده اي است كه با دندانهاي تيز به طور مداوم، در پي شكار انسان مي‌باشد. اين تفكر و القائات غلط، هجوم به سوي ذخاير كوسه را شدت بخشيده به طوري كه ذخاير بعضي از گونه‌ها دچار خطرات جدي شده است. به عنوان مثال، به خاطر نبودن مديريت منسجم، جمعيت كوسه‌ها،به يكباره رو به كاهش نهاده‌اند،به طوري كه تخمين زده مي‌شود كه تقريبا 90 درصد از صيد كوسه در قرن بيستم افت كرده است. صادرات جهاني باله كوسه از سال 1980 تاكنون چند برابر شده است. افزايش سريع صيد اين گونه در ابتدا به خاطر تقاضاي زياد براي باله‌هاي آن بوده ولي بعدا به خاطر گوشت و غضروفشان به شدت مورد بهره‌برداري قرار گرفته‌اند.ماهيان پلاژيك بزرگ نظير كوسه‌ها، تون‌ها، اره ماهي‌ها و مارلين‌ها نقش عمده‌اي در ساختار و تنظيم عملكرد جمعيت گونه هاي دريايي دارند .

کوسه را در خلیج فارس و جزایر آن به نامهای متفاوتی می نامند و هر گونه را نیز با لقبی خاص . به طور مثال در هرمزگان به آن کولی . در خوزستان به آن بمبک . و در دیگر جزایر خلیج وی را  جرجور و قرش نیز می نامند . مانند کولی گاو  یا کولی کر یا کولی سلخ .کولی لم لم . کولی گربه . کولی سیف و .....که به ترتیب آنان را معرفی خواهم نمود اما در ذهنمان هیولایی تداعی نگردد که بسیاری از آنان کمتز از ۶۰ سانتیمتر طول دارند و بسیاری دیگر نیز انسان گریز ....چرا؟ چرا که بسیاری از آنان شکار می شوند تا به مصارف انسانی صرف شوند . یکی از عمده مصارف کوسه ماهیان در خلیج فارس استفاده از چربی آنان است که به مصارف گوناگون می رسد . این چربی را در اصطلاح صیف می نامند.صف در حقیقت همان چربی کوسه است که به مالیدن به بدنه لنجا و شناورهای چوبی مصرف می شود . می دانیم که در خلیج فارس در حدود ۴۵ مدل مختلف از لنج ها وجود دارند و می دانیم که در ساخت لنج استاد کار از نقشه و طراحی بی نیاز است و باز می دانیم که لنج شناوری چوبی ست . از این رو به واسطه اینکه چوبهای به کار رفته را در برابر نفوذآب مقاوم نمایند آنان را چرب می کنند و از این رو از سیف یا چربی کوسه ماهی استفاده می نمایند و چربی خمیر مانند دیگری را نیر به بوری میخها می هند تا در برابر زنگ زدگی محافظت شود و هر چند مدت یک بار چه در آب و چه در خشکی این کار را تکرار می کنند . البته وجود این چربی در داخب آب و در دنباله لنج به نوعی موجبات جلب دیگر کوسه ماهیان و دیگر آبزیان را نیز فراهم می اورد و ره گیری آنان را آسان می کند  . خصوصا در مناطق کوسه خیز خلیج فارس.

اما این به تنها مصرف کوسه ماهیان در خلیج فارس خلاصه نمی شود . به طور مثال در استان هرمز گان و در بندر لنگه و روستهای اطراف آن  سرمه ای خاص را از روغن کوسه تهیه می بینند که انرا در اصطلاح محلی کنجل می نامند  که به واسطه دارا بودن خاصیت درمانی انرا برای درد چشم مفید می دانند  .آنان ابتدا روغن جگر کوسه را در شیشه ای می ریزند و سپس فتیله ای را با پنبه و پارچه می سازند و در داخل ظرف می نهند . سپس درب شیشیه را به خمیری تهیه شده از خمیر  حاصل از هسته خرما می بندند و فتیله را از وسط ان رد می کنند . سپس این چراغ روغنی را روشن می کنند و دگی را به شکل وارونه بر روی شعله چراغ می نهند و تا به تمام سوختن روغن انرا از روی شعله بر نمیدارند . سپس دیگ را برداشته و دوده ها را از داخل ان جمع اوری کرده و مقداری از ان را با دوده گاو مخلوط می کنند با یکدیگر مخلوط می کنند . بعد از مخلوط سازی آنرا با مقداری پودر صدف که از اسیاب کردن و کوفتن صدفهای دریایی حاصل میگردد می آمیزند و در پارچه ای می ریزند به جای سرمی و دوای چشم از ان استفاده می کنند . یکی از جمله موارد استفاده در مالیدن به چشم نوزادان است که انرا با شیر مادر مخلوط می نمایند .

تا چند سال پیش گوشت کوسه از انچنان اقبالی در سطح جهان بر خوردار نبود .لا اقل در خلیج فارس این گونه بود . اما اخیرا میزان اشتیاق بازار خلیج به جه مصرف گوشت این گونه افزایش یافته است . بومیان جنوب گوشت کوسه را به نوعی گرم میدانند . انان معتقدند که خوردن گوشت کوسه قوه جنسی آنان را تقویت مینماید و دردهای کمر و ماهیجه ای را بهبود می بخشد . شاید به همین دلیل باشد که کشورهای حاشیه خلیج از طرفداران گوشت این گونه هستنید . البته این اعتقاد به خلیج محدود نمی باشد . به طور مثال در آسیای شرقی نیز این چنین اعتقادی در ارتباط با باه فوقانی کوسه ماهی وجود دارد و آنرا به محض صید و انتقال به روی عرشه از بدن کوسه ماهی جدا می کنند و آز روغنش نیز به جهت نقویت ریشه موی خود استفاده می نمایند . گرچه بازار داخلی ایران اقبال انچنانی به گوشت این گونه و رفتارهای اینچنینی از خود نشان نداده است .  شیوه صید صیادان ایرانی را شاید بتوان یکی از منحصر به فرد ترین شیوه های صید دانست . چرا که صیاد به مبارزه ای تن به تن تن می دهد . هنگامی که کشتی شینان کوسه ای را آرمیده بر جریان های آبی مشاهده کردند با موتور خاموش به وی نزدیک میشودند . سپس شکارچی از سینه کشتی به داخل آب و روی کوسه ماهی می پرد و به سرعت هوک آهنی را به داخل آبشش کوسه می کند  و از طرفی دیگر شناور موتور خود را روشن کرده و گیر بکس را در حالت معکوس قرار می دهد و کوسه را به دنبال خویش می کشد  و پس از مدتی نیز آنرا به روی عرشه منتقل می نماید . این روش مختص به روستای سلخ در قشم است و عمومیت ندارد . چرا که عمدتا صیدهای اینچنینی در جهان به وسیه هارپوهای مستقر در شناور( نیزه های پرتابی ) یا به وسیله تور هایی که همانند کیسه ای در حد فاصل دو شناور بسته می شوند انجام می پذیرد .

در خلیج فارس خارج از نامهای علمی گونه های مختلف کوسه ماهیان آنان را به نامهایی بومی می خوانند . چون کولی بیلی - کولی صیاف - کولی سیف - کولی سرخ - کولی جرجور - کولی ناوی - کولی عربی - کولی شیر- کولی نمرانی - کولی گو - کولی کر  ...که بسیاری نیز در دیگر مناطق به نامهایی مختلف و متفاوت شهره اند . شاید بد نباشد با گونه های بومی خلیج آشنا شویم .

کوسه سفید عکس      کوسه دم دراز عکس     کوسه چانه سفید عکس    کوسه نوک تیز عکس   کوسه باله سیاه عکس  کوسه ببری عکس        کوسه چاک لب عکس       کوسه قلاب دندان عکس   کوسه چکشی عکس   کوسه عربی عکس       کوسه مخطط عکس          کوسه لکه دار عکس

منبع : http://achilles.blogfa.com